فيما كتبه الى انوشيروان . . . ] نقلى است كه مشكويه از كتاب پولس پارسى مىآورد [ 1 ] . مشكويه و جاودگانى جهان جهان از ديدگاه توحيد عددى توراتى حادث زمانى است و از ديدگاه توحيد اشراقى عرفانى كه خدا را فيّاض على الاطلاق ازل و ابد مىبيند ، جهان حادث دهرى و قديم زمانى است . اينان در برابر « زمان » كه امتداد وجود فيزيكى است ، به امتدادى ديگر به نام « دهر » قائل شده آن را امتداد وجود متافيزيكى تفسير مىكنند و مىگويند جهان حادث است ليكن نه در زمان بلكه در دهر . مشكويه كه خود زردشتى مسلمان شده است بر خلاف اصحاب توحيد عددى كه فرقى ميان « زمان » و « دهر » نمىنهند يك رساله در فرق ميان آن دو نگاشت كه در مجموعهء راغب پاشا ، ش 1463 موجود است . پس مىتوان گفت كه ابن سينا ( 370 - 428 ه ) در شفا و ميرداماد ( 970 - 1041 ه ) در قبسات از مشكويه گرفته‌اند . مشكويه و ابن سينا مشكويه به سبب آميزش بيشتر با عرب‌ها و پيروى از سياست هاشمى ، و سفرهاى سياسى كه به بغداد رفت ، بيشتر از ابن سينا سنىنمايى دارد و از دوران « عمرين » به نيكى ياد مىنمايد ( 6 : 377 ترجمه ) گاهى در داورىهاى فلسفى خود ، عينك توحيد عددى بر چشم دارد ( 5 : 27 ، 84 / ترجمه ) ، در كشاكش ميان مرداويج و بويه‌ئيان كه عرب‌زده‌تر از او بودند از اينان ( 5 : 411 ترجمه ) و در ميان بختيار و پسر عمويش عضد الدوله كه عرب‌زده‌تر از عموزادهء خود بود ( 6 : 452 ترجمه ) از عضد الدوله جانبدارى مىكند . داستان « گردو » در كشاكش ميان بو على سينا و بو على مشكويه كه بيهقى در « تتمهء صوان الحكمه » ( چ كرد على ، دمشق 1946 م ، ص 44 ترجمه ، چ تهران 1318 خ . ص 24 و « نزهة الارواح » شهرزورى ص 374 ) آمده است ، روحيه و مشرب اين دو استاد پير و جوان را نشان مىدهد كه : مشكويهء پير فيلسوفى اخلاقى نرم خو ، و ابن سيناى جوان ، رياضيدان و دانشمند يك دنده بوده است .

--> [ ( 1 ) ] . عبارتى كه مشكويه از كتاب پولس پارسى نقل مىكند چنين است : قال ( پولس ) كانت الحكم متفرقة قبل هذا الحكيم كتفرق ساير المنافع التى ابدعها اللّه . . . پيش از اين فيلسوف ( ارسطو ) حكمتها پراكنده بود . همانند پراكندگى ديگر فرآورده‌ها ، كه خداوند بهره‌بردارى از آنها را به خرد مردمان واگذاشته است . . . ( ترتيب السعادة ، چ در كرانهء مبدأ و معاد ملا صدرا ، چ سنگى ، تهران 1314 ، ص 45 ) .